Larsstø-verven - Gunnar Gravdal og Per i Hagen

Peder Henriksson Sæbø, Peder Henriksson Sjo eller Per Hagen, som ettertida helst har kalla han, var den Halsnøy-meisteren Gunnar Gravdal kom til å arbeida mest saman med.

Før dei byrja byggja saman, hadde Per vore meister i Skånevik og sjøsett skuter på Sjo. Det første bilbrevet me finn på han, gjeld den klinkerbygde jakta «De trende Brødre», Det andre gjeld jakta «Florine», bygd på Larsstø 1841. Opplæringa si hadde Per fått hos faren, Henrich Navskov, heime i Koven på Sjo. Berre godt og vel 20 år gamal hadde han, som Gunnar, teke til for seg sjølv på eigen vervaplass, på Larsstø, omlag der vegen kjem over frå Sæbøvik.

Per skal vera den første på Halsnøy som tok til å byggja etter modellar. Før bygde dei berre etter augnemål.

 Han hadde gift seg med Synneva Helgesdtr. Sætre, men budde på Sjo, like til dei kjøpte garden Nedre Sæbø etter Torgeir G. Sæbø, som for til Amerika.

Heile denne tida skreiv han seg med etternamnet Sjo. Også slik var Gunnar og han jamlikar; dei er begge å finna med 3 ulike etternamn, etter stadene dei budde på.

Sameleis var Per sers nevenyttig og bygde hus, han som Gunnar Gravdal. Gamlehuset i Sæbø, som først Samson og sidan Lars, og så atter ein Samson sat med, eit «herskapeleg» hus bygde Per medan han hadde farty på bedding på Larsstø.

Dette fartyet med navn "Rjukan" fekk han ikkje meir enn halvferdig. Det vart dårlege tider. Og vart ståande oppspanta på Larsstø aldri så lenge.

Då tidene endeleg betra seg, sette synsmennene taksten ned så mykje at Per tapte alle pengane sine. Han måtte selja både hus og heim i Sæbø.

Det gjekk så hardt inn på han at han vart mest halv-tussete av det. Kona hans og alle borna, 7 i alt, for til Amerika. Sjølv vart Per buande som plassmann i Hagen under Nedre Sæbø.

I desse åra etterpå var han verva-kar hos Gunnar i Gravdal. Der heldt dei to gode venene saman til siste stund.

Det vart hevda at det einaste som stod att i idealvenskapet mellom desse to var at Gunnar aldri deltok i venelaga som kom til i heimen til Per i Nedre Sæbø. Per var den første fortel tradisjonen, som bad høglytt til Gud på slike samkomer. Gunnar Gravdal vart seinare ein truande i haugianarflokken på Halsnøy.

Per fekk ord for å byggja sers stødige farty. Dei fortel at ei jakt han hadde bygt, kollsiglde på Nordland. Men då var det ein av Halsnøy-meistrane som sa: «Det hadde eg aldri trudd, at ei jakt frå Per kunne kantra».

Den kanskje mest kjente Skuta Per og Gunnar bygde saman på Larsstø var "Skjoldmøen" som eg har omtalt på anna plass her på sida. Men dei bygde også "Milja" som blei kjend etter at den fraus fast i isen i Austersjøen. Gunnar Gravdal bygde også den kjente jakta "Polarstjernen" , men der var byggeplassen. Leknestangen i Skånevik.

Kjelde: Frå Vikingstid til Vår tid av Hans Nerhus

Jakt Skjoldmøen

Jakt Milja

Halsnøy/2006 Skjoldmøyene vaktar monumentet med kvasse spyd

Kring 400 menneske var vitne til avdukinga av monumentet som fortel at, ja, her bur det folk som kan båt, og det har dei kunna lenge. Halsnøy var i helga ei storstila mønstring av kystkultur.

Her var gjester som sette preg på feiringa fordi dei hadde interesse av, eller nære band til båtbyggjartradisjonar, og serleg til skuta "Skjoldmøen". Ferda over Nord-Atlanteren er skipshistorie i verdsklasse.

Denne båten som vart bygd på Sjo, hadde ein eineståande evne til å halda seg flytande. - Bestefar min, Tørres Hauge, eigde "Skjoldmøen", sa Ditlef Gustav Møller. Skuta vart hoggen i 1922, og i utstillinga i fryselageret ved Halsnøy Samfunnshus er det stilt ut to gjenstandar som var med om bord. Sekstanten og ei lita kanon. - Eg synest det er fantastisk at dette skjer. Eg filmar alt, sa Møller som voks opp i Høylandsbygd, og bur på Karmøy.

Inngunn Vardøy er leiar i Forbundet Kysten Hordaland, og fekk æra av å avduka monumentet. Strupebandet song, det same gjorde elevane i grunnskulen på Halsnøy.

I tillegg spelte Høylandsbygd musikklag som fekk ualminneleg god hjelp til rytmen av Haugesund ungdomskorps si trommegruppe. Det svinga! Skikkeleg tøft vart det då tre skjoldmøyer kom ridande, og fem skjoldmøyer kasta seg ut i dans, av og med Sunnhordland folkehøgskule. Shanty og ode Jimmy Øverdal hadde skrive eigen shanty til "Skjoldmøen" som Storm Weather Shanty Choir framførte med hjelp av publikum.

Øverdal hadde òg skrive ode til "Skjoldmøen" på 14 vers. Her eit lite utdrag: "Een Jagt? Een Gudinde? Een Eevigheedsbaad? var Omkvædet! Nogen faldt endog i Graad af stilen og Skiönheeden hiulpet".

Også Aslaug Hillestad Sjo sin prolog om Halsnøy fekk tårene fram. Seinare på kvelden var det festmiddag med talar på folkehøgskulen, medan ungdommen hadde gratis rockekonsert på idrettsbanen.

Imponert biskop Biskop Ole D. Hagesæther kom i ekstra båtskyss for å nå fram til høgmesse i Eid kyrkje sundag. Der vart modellen av "Skjoldmøen" overlevert og sett inn som kyrkjeskip. Prost Svein Arne Theodorsen var òg gjest hos sokneprest Terje Nag i Eid. Kyrkja var fullsett, og det var overføring av gudstenesta til Halsnøy Kloster der folk òg var samla for å få med seg stunda då kyrkja på Halsnøy endeleg fekk sitt kyrkjeskip. 

Gamle Ola Emmerhoff gav med halvmodellen av "Skjoldmøen" og sa eg måtte taka vare på han. Eg trur at hadde han vore her no og sett alt som skjer, så hadde han sagt at det var i meste laget, sa Johannes G. Eide i kyrkja.

Eide fekk mykje ros og varm takk for initiativet og arbeidet sitt i høve 150-årsjubileumet. Og til jul skal det koma bok.

Avskrift: Bladet Sunnhordland / Ingvild Sjo

Monumentet over Skjoldmøen på Larsstøneset

Skipsbygging i Koven

Med Storefossen sin ankomst til Sandvoll i 1820 starta ei ny tid med omfattande deling av kunnskap og samarbeid. Ein ny æra var igang innafor skipsbyggjar kunsten på  Halsnøy

På denne tida var det smått med den teoretiske kunnskapen, og dei fleste fartya vart bygd på erfaring. Son følgde far og laut plent halda seg til tradisjonen.

Det seiest at ein av byggmeistrane når dei skulle laga ritet til "kringla", dvs. akterenden med den vanskelegaste linjeføringa av jakta, la han seg berre beint ned på spanteplanen, sidelengs og så lang han var, høygde ryggen nett slik han ville ha kurven i kringla og sa: " No kan de komma og rita".

Mest vanleg var likevel å byggja modellar eller halvmodellar av jektene som dei så seksjonerte ut i rett størrelse på spanteplanet.

I "Erindringer til Noregs Historie 1800-1815" skriv Jacob Aall om dette temaet: "Skipsbygmestrene var for det meste uden al teoretisk kundskap, uten at være istand til at utkaste en plantegning gaves Tømmer-spantet den Flugt som lå i Byggmesterens Erindring, og Erfaring var hans eneste Veileder, uden at grunde sig på nogen som helst Teori. Man måtte undre sig over at der fra slike Verfter udgik Skibe som i mange deler svarede til deres Bestemmelser".

Dei gamle Hardanger jektene var høveleg store for innaskjers seglas. Dei var klinkerbygde, opne og ikkje så store,men hadde god lasteevne. Dei var på mange måtar "skreddarsydd" for fraktefarten og fisket dei blei nytta i. Jektene var godt under gjennomsnittet for størrelsen på farty bygd i landet ellers tidleg på 1800 talet.

I Sunnhordland hadde dei komme i gang med å byggja havgåande og meir hurtigseglande farty. Storefossen var difor svært interessert i å tileigna seg nye byggjemetodar og farty typar.

Storefossen skal ha vore svært hepen på å komma på skipsbygging saman ein utlending. Denne utlendingen var ingen ringare enn Henrik Emmerhoff Navskov. Mellom dei mange byggmeistrane Nachow bygde med merkjer Naschow seg ut framom alle andre som læremeister og inspirator for samtid og ettertid. Og den han hadde hyrt med seg om han ikkje var opptatt annan stad, var Storefossen, som altså ikkje trong gå over bekken etter vatn.

Saman bygde Storefossen og Navskov sluppar, evertskip, jakter og galeaser alle stader høvet baud seg, og i det omfang dei makta å få med seg dugelege tømmermenn. Så skiftest dei om å ha tilsynet og ansvaret kvar sin stad. Dei var javngamle og usvikelege skipsbyggjarkollegaer, og sette varige merkje etter seg i skipsbyggjarsoga.

Første båten dei byggjer saman var ei klinkerbygd jakt. Pussig nok vart den bygd i Strandebarm på samme staden der son til Storefossen, Gunnar Gravdal gjekk i lære. Den vart bygd "for den velagte mand Niels Eide" på Halsnøy. Ho fekk navnet "Det gode Haab". Den neste båten dei byggjer saman er den vidgjetene Gravdalssluppen eller Bessen som den vart kalla. Den opphavelege reiaren var Sjo-lensmannen "Den velagte mand Niels Nielsen Sjoe den ældre". Byggjestad var Koven på Sjo, og den vart døypt "Speculationen". Begge dessa vart bygd i 1828. Sluppen var kravellt, noko som peikar på det nye som Nascow sette i gang med. Dette er det første kravell bygde fartyet me kjenner på Halsnøy.

Lista av fartøy bygde i Koven er omfattande, men  "Speculationen", får representera dei alle, og særleg sidan den var nyvinnande og kravellbygt  markerer den ei ny tid med store framskritt innan skipsbygging.

Om Storefossen og Henrik Emmerhoff Navscov samarbeide godt, vart samarbeidet mellom son til Storefossen, Gunnar Gravdal og  son til Henrik Emmerhoff Navscov, Peder enda meir utvikla og omfattande. 

Kjelde: Frå Vikingstid til vår tid  av Hans Nerhus

Bilbrev på sluppen "Speculationen" 1928

Bilbrev eller "Beilbrief" var opprinneleg eit pantebrev i skip

Det er desse bilbreva som gjer at me kan føra rimeleg god oversikt over dei skip som var bygde.

Bielbrief

Koven

Koven er eit av dei meir kjende husmannsplassa på Sjo.

Nicolai Gram Nachschov fødd i 1739 vart dreng på Sjo og gitt Koven som bustad omkring 1780. Han var gift med Else Marie Emmershof i Kvamsøy, Vik i Sogn i 1866, og seinare oppatt gift med Katarine Petrika  Larsdatter (Lorentzen). Han døde i Sjo 2. mai 1822.

Navskov stamma frå Lolland i Danmark. Fleire brødre skal ha busett seg i Norge i følge tradisjonen. Han kom til Sjo frå Kvamsøy i Vik i Sogn og skal skal ha vore son til ein innvandra dansk krohaldar og gjestgjevar. Han var skriven strandsitjar i Koven.

Navskov er den moderne danske namneforma som ein nyttar i dag.

Sonen Henrik Emmerhoff Navskov fødd i 1794 fekk feste i Koven etter faren.

Henrik Emmerhoff Navskov dreiv med båtbygging i Koven. Han er rekna for å væra ein av våre mest betydningsfulle skipsbyggjarar, og skal ha bygd det første kravellbygde fartøyet på Halsnøy.

Truleg var skipsbygginga i lendet mellom dei to kovane, og fartya vart truleg sjøsatt mot sør og ikkje på austsida mot Sæbøvik. Her er ingen hustufter, men ein kan finna boltar i berget, truleg brukt til fortøyning eller sjøsetting.

Ola Emmerhoff fortel at dei hadde ein del gammalt verktøy frå denne tida liggjande, men at det vart gitt til Johannes Eide for 30-40 år sidan. Han minnest særleg ei øks i denne samanheng.

gamal tid gjekk den såkalla Lensmannsgarden  like frå Koven  og samanhengande like inn til Sæbøvik, eller Nedre Sæbø som det heite  då. Koven vart martrikkulert  og seld i 1880 åra, slik at nå er heile Koven bnr.5 samla med Sjo bnr.10. 

Emmerhoff slekta på Halsnøy er etterkommarar etter skipsbyggjarane i Koven. 

Båtbyggjar tradisjonen på Halsnøy

Det er lett å forstå kor viktig båten har vore i historia om øya vår. Både i viking tid og kloster tid har ein funne spor etter skipsbygging. Men først i tida med sild og fiske frakt med Hardanger jekter sette den moderne skipsbygginga fart. På øyane våre vaks det i denne tida fram omfattande bygging av ymse fartøy. Dei gamle jektene var klinkerbygd, men seint på 1700 talet eller mest truleg tidleg på 1800 talet kom dei fyrste kravell bygde fartøya.

For å fortelja historia om skipsbygginga på Halsnøy må me ta turen til Strandebarm. Her var det ei slekt med rike båtbyggjar tradisjonar like tilbake til 1200 talet. Det var Viking ætta på Torsnes.

Hans Hanson Store Fosse fødd i 1793 var som far sin båtbyggjar med aner attende til Torsnes. Han var også jekta mann og på sine turar til Bergen sette han seg inn i korleis dei både bygde og vølte båtar her.

Han budde på det såkalla Oddmundsbruket saman med bror sin Amund og huslyden hans. Då første barnet kom til vart det trongt om plassen her, og han måtte sjå seg om etter eige husvære. I desse åra gjekk det gjetord innover fjorden om at dei var kommen godt i gang med fartybygging ute i Sunnhordland. Særleg var det Skånevik og i Høylandssundet dei var kommen godt i gang. Her var det god tilgang på skog, det var sagbruk og vervaplassene låg lagleg til ved sjøen.

På denne tida var det helst bøndene som dreiv med fartybygging. Dei leigde skipsbyggjarane og heldt dei med dagløn og mat. Fartya måtte til vanleg byggjast på kort tid, for dei måtte væra ferdig rigga til vårsildfisket. Difor var det travle dagar og så som så med mat og pausar i arbeidet. Den dagen skuta skulle på sjøen var derimot ein høgtidsam dag der dei tok seg tid både til bordskikk og bordlester.

Det gjekk ei herme etter ein onnig farty byggjar? "I dag skal jekta på sjøen så me får lesa for maten".

Hans Hanson, eller Storefossen som han her vart kalla kom til Sandvoll i 1820, der han etablerte både heim og verv. Han bygde helst her heima i Sandvoll-osen, men var også omreisande båtbyggjar.

Storefossen var vidgjeten som riggar etter sine unge år som jekta- skipper til Bergen. Her hadde han henta mykje kunne og nytenkjing om nett dette. Dei la skuta inntil bergnakken ved Skarvelandsberget, og heiste eller la ned rigg og master ved å festa taljer i dei digre trea der.

Hans og kona Synneva fekk 6 born. To av gutane vart fartybyggjarar og førte farsarven videre. Gunnar vart sendt til Strandebarm i båtbyggjar lære, og kom seinare tilbake og etablerte verven i Gravdal i 1845, tvers over sundet frå Sandvoll.

Dotter til Hans og Synneva, Sisela, fødd 19.03.1828 vart gift med Engel Sjo på Halsnøy som også dreiv med fartybygging ved sida av den store garden sin.

Då er me kommen fram til hopehavet mellom Storefossen på Sandvoll og oppveksten av moderne fartybygging på Halsnøy.

 Eg vil prøva å gjera rede for aktiviteten i Gravdal og på  Sjo ettersom det er to sider av samme sak.

Kjelde: Frå Vikingstid til Vår tid  av Hans Nerhus

Koven i framgrunnen

Eide

Den første husmannsplassen me vitjar kjenner eg ikkje navnet på, men den låg like ved vegen som går bort til Hovland sin gard. På dette plasset var det stove og eldhus, eldhuset låg nærast vegen. Her budde det ei dame som heite Beate Eide, og ho var datter til Brita Eide som var søster til Smeda Hans'en på Sæbøvik. Etter kva eg kjenner til budde ho åleine her. Beate dreiv plasset som eit uoffisielt fattighus, og hjelpte mange. Ved sida av var ho arbeidsleiar på hermetikkfabrikken på Sæbøvik. Huset til Smeda Ola'en er delvis bygd med materialer frå dette plasset. Ungane på Sjo gjekk ofte innom på veg til skulen på Sætre om ho baka i eld huset, og det gjorde ho ofte. Beate var glad i born, ho tok vel i mot dei, og dei fekk alltid smaka på bakverket. På plasset var det også eit stort epletre kor det var populært å gå på epleslang, enda om epla visst nok skal ha vore av den sure sorten.

Herr budde Beate Eide

Sjo

Sjo er den garden i gamle Fjelberg kommune med flest minner frå førhistorisk tid. Gravfelta her er mellom dei største ein finn på Vestlandet. Uheldigvis er mykje av desse minna borte, men ein har grunn til å tru at dei eldste gravene kan ha vore frå bronsealderen, dvs. frå 4 -3000 år før vår tid. I den tida var Eide og Sjo eit bruksområde. Eide var navnet som var brukt om den smalaste delen av øya. Sjo navnet som tyder "ved sjøen" er truleg eit navn som folket på Eide sette på landstripa sørover mot vika.

I 1865 var det seks sjølveigarar på Sjo

• Karl Adolf Nilsson, som pakta bnr.1 dreiv med hest, 7 kyr og 20 sauer. Utsånaden var 3 t havre og 6 t poteter

• Engel Johan Nilsson hadde hest, 9 kyr og 25 sauer. Han sådde 1/2 t bydd, 2 t havre og 5 1/2 t poteter

• Anders Larsson hadde hest, 8 kyr, 25 sauer. Han sådde 1/8 t bygg, 5 t havre og 4 1/2 t poteter.

• Torkjel Larsson hadde hest, 9 kyr og 28 sauer. Utsånaden var 1/2 t bygg og 5 t av havre og poteter

• Nikolai Nilsson hadde 2 kyr og 10 sauer. Utsånaden var 2 t havre og 2 1/4 t poteter.

• Nils Jonsson hadde hest, 8 kyr og 26 sauer. Han sådde 1/4 t bygg og 5 t havre og poteter.

Samla fødde Sjo på denne tida såleis 43 storlevande, 134 sauer, dei sådde 22t havre og 28 t poteter, og det var 5 hestar,

Det var 8 husmenn på Sjo i 1865. Samla fødde dei 8 kyr og 28 sauer. Utsånaden var 4 t havre og 6 1/8 t poteter

Eg skal ikkje skriva ei gardssoge, men heller prøva å skriva litt om kven som budde her og forma folk og område frå kyrkja og innover til Larsstø og Nedre Sæbø frå ca.1850 og fram til vår tid. Gardssoga er kjent,  men her var også husmenn, fiskerar, strandsitjarar, jegrar, handelsmenn, skipsbyggjarar, sjømenn, møbelsnekkerar, rosemålarar, hermetikk industri arbeidarar og andre som alle på sitt vis forma oss til det vi er i dag.

Sidan me her skal fortelja historiar knytt til dei mange små stykkja, husmannsplasser og lignande, fell det naturleg å starte denne reisa ute ved Eid kyrkje og så ende opp i Nedre Sæbø

Med på laget for å skriva desse historiane om Sjo og omegn har eg store syster Gudveig Sæbø Ringheim. Ho er ein hylar til å finna fram i arkiver og kyrkjebøker. Ho elskar å prata med folk, og utan henne hadde dette historie prosjektet vore umogeleg. Stor honnør til Gudveig!

Sjo i bakgrunnen og Nedre Sæbø slik det er i dag


Medan eg leitar etter husmannsplasser på Halsnøy , og sidan  eg alt har nevnt segna om Kong Half (Alf) så kan de lesa den her medan de ventar.

Segna om Kong Half (Alf) på Sjo

Sæbøvik, den ukjente hitorien

Før har eg skreve om korleis Sæbøvik vart til sentrum på Halsnøy. Det handla om innflyttarar som kom til øya og skapte ei framtid for seg og sine, kor driftige, evnerike og framsynte dei var då Sæbøvik vart bygd opp som eit sentrum på øya. Under arbeidet med denne historia undra eg meg mange gonger over gamle bilder over området frå Sjo gardane og innover til Sæbø og Tofte. Kven budde i dei små stovene ein kunne sjå på dei gamle bildene, kven var dei, kvar kom dei ifrå og kva levde dei av.

Dess meir eg har tenkt på dette, dess meir har eg forstått kor lite me eigentleg veit om desse folka, stovene og husmannsplassene i området. Ein dag ringte syster mi Gudveig med klår beskjed om at her er mykje me ikkje veit, og at i Haugesund fanst ei stor slekt med opphav på Sjo på Halsnøy. Ei driftig post dame nå busett i Sveio leita etter kor slekta henner kom frå, og hadde bede henne om hjelp. Ja,ja tenkte eg, då er me i gang igjen. Nå blir det endelause netter og timar i arkiver,kyrkjebøker og folketeljingar.

Då er me i gong då, tankane svirrar, ideane, slektene og hustuftene fyk gjennom lufta, og snart håpar eg å kunna skriva den ukjente historia om Sjurane, Tørrisane, Ingemorane og alle dei andre som budde her i små kår på ein husmannsplass ein stad rundt Larsstøneset, blant bautasteinar og brakje.

Ein gong budde vikinge kongen Alf på Larsstøneset. Han drog like til England og røva til seg ei kone i krigsbytte. Ho vart henta tilbake til England ein gong den engelske armadaen ankra opp ute ved Hidle. Dei brende ned kongsgarden og tok kona hans med seg attende, så seier iallefall segna.

Kongar får væra kongar, eg vil heller skriva om nærare folk, som bønder, fiskarar, husmenn, noteigararar og  jegrar. Dei for ikkje til England, men var sjøfarande og fann  seg ofte koner på Kjeka, Fjelberg, Bjoa eller Tysnes.  Spennande greier.

Eg tenkjer meir og meir på det Gudveig sa, her er mykje me ikkje veit. Så derfor ber eg om hjelp, er det nokon som kjenner til gamle husmannsplasser i området, vær gild og ta kontakt. Kven veit, kanskje er den beste historia den om dei som levde i små og harde kår så seint som i siste halvdel av 1800 talet. Det er den historia Gudveig og eg nå har lyst til å setja lys på.

 

Er det t.d. nokon som kjenner til husmannsplasser i Nedre Sæbø ?


Sæbøvik  vert nytt sentrum

Halsenøen i dei dagar Sæbøvik vart grunnlagt.

Halsenøen.

Klikk på bilda for større versjon

Sæbøvik i tidleg fase. Legg merke til telefonstolpen med den karakteristiske isolatoren på toppen.

Halsnøy Meieri ved århundreskiftet. Herborg Sjo og Serina Sjo med nydelege forkle i hardangersaum. Dei var aldri snaue på Sæbøvik. Foto: Gudveig Ringheim

Sæbøvik litt seinare. Sentrum tar form og Christian Bjelland sin fabrikk no.13 er oppført.

Martin Enoksen, innflyttar og grunnleggjar av Sæbøvik

Grunnleggjaren av Sæbøvik Martin Enoksen og kona Madel Olsdotter Fjelland.

Martin Enoksen

Martin Enoksen, fødd 18.04.1860 frå øya Rot i Tananger, kom som bakar til Silseth i Toftevåg. Det skulle snart syna seg at unge Martin Enoksen var av same slaget som Silseth, ein truande, arbeidsom og dugande forretningsmann.

I Toftevågen møtte Martin Enoksen ei jente, Madel Olsdotter Fjelland. Søt musikk oppstod, og snart gifta dei seg. Dei busette seg på Fjelland i det vesle huset nedom vegen, der Torgeir’s Ola’en seinare budde. Martin og Madel fekk borna Oline Serine, Enok, Malvin, Ola, Elida Marie, Henrik og Malena.

Til 1892 var det berre båtlending og kuhage der Sæbøvik har vakse fram. Det året vart halsnøybuen samd om å reisa meieri her midt på øya. Dei bygde i 1893, men la ned i 1917.

På turar ut over øya såg Martin Enoksen på om det ikkje var lurt å setja seg ned som handelsmann her like ved meieriet. 

Bak, Malvin, Enok, Oline Serina, Elida Marie. I Midten, Martin, Ola, Madel, Malena. Framme, Henrik

Ti venstre det gamle herads og skulehuset. I midten bustadhuset til Enoksen med brusfabrikk i kjellaren, og til høgre huset der Enoksen hadde bakeri og butikk.

Gründaren Enoksen skapar Sæbøvik

I 1895 sikra Martin Enoksen seg byggegrunn til to tomtar og strandrett til kai, og frå nå av vart staden kalla Sæbøvik. I 1898 flytta familien inn i nybygd hus på Sæbøvik. Han tok til i det små på sitt nylaga Sæbøvik. Eldre folk som kom og såg på bygget, og som gjerne hadde bygt sjølv, sa: «Han fere me noko pjarr denne nye mán».

Så snart Enoksen fekk midlar, så bygde han større. Sånn heldt han på til bygget var stort nok. Første bygget var ikkje rart, nei.

Men Enoksen dreiv både bakeri og handel. Etterkvart sakna Silseth i Toftevåg fleire og fleire av dei gamle kundane sine. Han orsaka dei med at dei hadde så altfor lang veg der ute frå øya. Då oppretta han filial i meiriet på Sæbøvik. Synneva Øvrevik styrte filialen her.

Enoksen tok varene sine i land på Sunde og frakta dei med båt til Larsstø, for så å kjøra dei med kjerre eller slede over krutlevegen til Sæbøvik. Det bar løye til ein gong Enoksen hadde eit sirupsfat på sleden. Ein nibbestein i øvre vegkant gav ein støyt, så sirupsfatet for til palings ned etter bakkane, og sirupen rann ut. Frå den dag vart det kraft i krava om båtstopp på Sæbøvik.

I 1898 kom båten opp. Henrik og Reinert Sjo var saman om ekspedisjonen.  Det var enda ikkje kommen kai, så dei måtte ta varene i land med båt.

Dei fann at det var ikkje for to gardbrukarar å bala med dette. Dei baud Enoksen ekspeditørjobben. Han hadde bygt eit lite sjøhus. Nå bygde han på dette, og skipa til kai utafor sjøhuset i 1900. Sønnavinden stod sterkt på og gjorde ofte skadeverk, men Enoksen gav aldri opp. Kaien vart sett i stand igjen, båten kom med varene, og handelen gjekk godt. 

Før dette hadde det vore diskusjon om kor båtstopp nr. 2 skulle komma på Halsnøy. Kaptein Simonsen i HSD peikte på Larsstø. Nils Sjo eigde grunnen der. Simonsen bad Nils Sjo ta jobben som ekspeditør. Det brydde ikkje Nils seg om. Om det hadde blitt noko av den gongen, hadde truleg ikkje verken Sæbøvik eller Eidsvik fått stoppestad. Først i 1930 vart Larsstø stoppestad med Jon Sjo som ekspeditør.

Sjølv om Enoksen si etablering på Sæbøvik også baud på auka konkurranse innan varehandelen på øya, så var Anders Silseth og Martin Enoksen alltid gode og nære venner. Dei var begge avholdsmenn og truande. 

Enoksen var truande og bibelen hans har preg av flittig bruk.

På sølvbryllupsdagen fekk Martin og Madel Enoksen ny bibel i gåve frå Andreas Silseth og frue.

Gåve gitt av A.Silseth på sølvbryllupsdagen

Butikk, bakeri, dampskipsekspedisjon og brusfabrikk.

Ja, handelen gjekk skikkeleg godt, det var både bakeri og brusfabrikk hos Enoksen. Gamle rekneskapsbøker heilt tilbake til 1903, og «kritebok» fortel om livleg handel, og at øybuen gjorde opp for seg. Under er nokre utdrag frå rekneskapsboka og «kriteboka» på butikken til Enoksen.

«Kriteboka» til Enoksen

Kritebok hos Enoksen

Rekneskapsboka til Enoksen

Sildasalting.

I fyrstninga dreiv Enoksen også med sildasalting på kaien på Sæbøvik. Dette var ein viktig kvinnearbeidsplass. Sæbøvik utmerka seg med å være tidleg ute med arbeidsplasser for kvinner. Både på butikken, meieriet, telegrafstasjonen og på sildasaltinga var det kvinner.

Sildasalting på kaien til Enoksen

Telegrafstasjon.

1. november 1898 vart det opna telegrafstasjon hos Enoksen på Sæbøvik. Den første telefondama på Sæbøvik var Oline Serine Enoksen, eldste dottera til Enoksen. Sjølv fekk Enoksen telefon nr. 5. Heime i huset skaffa han seg ein flott L.M. Ericsson telefon, eit nydeleg møbel av ein telefon med skikkeleg ringelyd. Den heng på veggen heima hos Bjarne Johnsen den dag i dag, men er sjølvsagt bare til pynt nå

Enoksen, telefon nr. 5 Sæbøvik

L.M. Ericsson

L.M. Ericsson telefon frå 1898

Lino og Mattisen

I 1905 under unionsoppløysinga med Sverige var det nervøs stemning på Sæbøvik. Det var snakk om mobilisering, og mange mannfolk hadde samla seg utafor telegrafstasjon som var betjent av Oline. Det var uklårt kva som skulle skje, dei venta på endeleg beskjed. Dette var alvor, og mennene var svært spente. Utpå kvelden kjem Oline ut og seier ho har fått beskjed om at det ikkje vert mobilisering, dei kan berre gå heim. Oline snakka om denne hendinga heile livet, det gjorde sterkt inntrykk både på henne og mennene som slapp fara i krigen.

Husmannsonen Mathias Ingemarson og kjøpmannsdottera Oline Serine fann kjærleiken saman. Mathias kom frå husmannsplassen Stølen på Oppheim, Heio. Han tok etternavenet Johnsen.

Men Enoksen hadde nok større planar for dottera enn ein husmannsson, og var ikkje heilt fornøgd med valet til dottera. Det enda med at Matthias eller «Mattisen» som han vart kalla i daglegtale, reiste til Amerika, for det meste til sjøs der borte for å leggja seg opp pengar. Oline venta på han, og då han kom heim og kunne byggja hus til seg og Oline kunne ikkje Enoksen lenger stå imot. Dei fekk kvarandre. Mattisen etablerte seg med nytt hus og ei lita smie på oppsida av vegen i ytste enden av fabrikken. Dei fekk borna Ingebjørg Helene, Martin Olav, Ingvald, Odd Sigfred, Madel og Magnus.

Oline var einaste av barna til Enoksen som vart igjen på Halsnøy. Dei andre for til Haugesund, Kopervik og Stavanger. Oline og Mathias har stor etterslekt på Halsnøy. Martin Olav, gift med Oddveig Kippe frå Steinkjer fekk kjøpa huset  til Enoksen, truleg fordi han var oppkalt etter han. Nå bur Bjarne Johnsen i bustadhuset som Martin Enoksen bygde seg på Sæbøvik.

Foto Gudveig Ringheim. Lino og Mattisen

Halsnøen Hermetikkfabrikk

I 1908 realiserte Martin Enoksen ungdomsdraumen sin frå Stavanger om å verta fabrikkeigar. Han gjekk saman med emissær Lars Sæbø, og reiste Halsnøen Hermetikkfabrikk. Nå var borna vaksne. Dei kunne stå for handel, telefon og dampskipsekspedisjonen, men til bakeriet var han meir bunden sjølv. Som fabrikkeigar laut han ha motorfarty. Og tidt var bakaren å sjå i styrehuset i fart frå eine brislingvågen til hin. «Enoksen er ein merkeleg mann», sa folk. «Han greier alt og står i alt»  Dagane var travle med fleire føringsbåtar, fabrikken gjekk bra, og det var til tider mange i arbeid der. Timelistene nedanfor fortel om aktivitet og lønn på fabrikken.

 

Den nystarta fabrikken til Enoksen ytterst til høgre . Han starta Halsnøen Hermetikkfabrikk i 1908. Fabrikken var på Enoksen vis ganske liten i starten.

Halsnøen Hermetikkfabrikk

Halsnøen Hermetikkfabrikk

Iddis

Sild og sardiner blei lagt på boks , og etikettane var forseggjorte. Den dag i dag er det mange som samlar på iddisar - eit ord som kjem frå etikett, eller iddikett på stavangersk, forkorta iddis.»

Iddisen til Halsnøen Hermetikfabrikk

Ei hending med ein føringsbåt som forliste med uforsikra last ombord vart eit vendepunkt for Enoksen. Hendinga førte til dårlegare økonomi, og han skjøna at han måtte sikra fabrikken sin videre drift. Han henvende seg til venen Christian Bjelland i Stavanger, og spurde om han kunne tenkja seg å kjøpa fabrikken. Bjelland var i utgangspunktet ikkje så veldig interessert i å overta, han hadde allerede fleire fabrikkar i Sunnhordland og såg ikkje klårt behov for ein fabrikk til. Men Bjelland kom for å sjå på fabrikken, og det vart lange og harde forhandlingar heima i huset til Enoksen. Dei heldt til i andre etasjen, i leiligheten der Petra Kippe, mor til Oddveig seinare budde. Til slutt vart dei enige, Bjelland kjøpte fabrikken. Då gjorde Bjelland som han pleide gjera etter ein handel. Han tok fram to glass og ei flaske med dram. Han tømer i glasa, og seier til Enoksen. « Vi er gode venner Enoksen, og enda bedre hadde vi vert om du kunne ta en dram med meg». Det kunne ikkje Enoksen, han var avholdsmann og hadde aldri ein dråpe alkohol innom leppene.Bjelland starta straks å byggje ut fabrikken til ein større fabrikk. Martin Enoksen vart første disponenten på Christian Bjelland Fabrikk no.13. Fabrikken vart no.13 fordi den stod ferdig utbygd som stor fabrikk i 1913.

Rekneskap Halsnøen Hermetikkfabrikk i siste driftsåret 2013

Martin i smio

Martin Olav var i lære hos gamle Haldorsen ved Wichmann Motorfabrikk på Rubbestadneset i 9 år, men flytta heim då han fekk kjøpa huset etter bestefaren. Om det ikkje hadde blitt slik, ville han nok blitt værande på Rubbestadneset. Medan unge Martin var på Rubbestadneset bygde han eigenhendig ein motor frå A til Å. Det var ein einsylindra semidiesel på omlag 10 hk. Denne motoren gav han til faren som hadde den i båten sin på Sæbøvik. Mattisen hadde båtopptrekk og lending i vestre enden av fabrikken. Det var eit eventyr når han skulle ut og gå, motoren røykla heile Sæbøvik, men gjekk gjorde han støtt. Martin fekk kjøpa tomt på Larsstø, og starta med verkstad der. Han dreiv på Enoksen vis, starta forsiktig og arbeide verkstaden opp til å væra bærekraftig. Seinare utvida han med smie. Verkstaden vart gjerne kalla «smio», og kaien hans var «Martinskaien». Han var ein meister med maskinar og motorar. Få om nokon har montert fleire motorar enn han i våre trakter. Den første dreiebenken hadde reimdrift. Den kjøpte han på Kongsberg Våpenfabrikk. Generalmajor Nils Sæbø var styreformann i KV, og han lova Martin å sjå etter ein dreiebenk han kunne få kjøpa. Ein dag ringte han til Martin og sa han hadde ein dreiebenk til han, han måtte komma til Kongsberg og henta den. Martin leigde inn lastebil og for til Kongsberg for å henta dreiebenken. Vel framme i Kongsberg, lurte dei på kven denne enkle karen var som kom der for å henta ein dreiebenk, og dei ville ikkje sleppa han inn. Martin visste ikkje anna råd enn å sei dei fekk ringja til styreformannen, generalmajor Nils Sæbø for å høyra om dette stemte. Dei så gjorde, og brått vart Martin bukka inn porten og behandla som viktig kunde. Han fekk omvisning på heile KV med oppvartning som ein storkar, og dreiebenken kom til Larsstø.

Nye eigarar

Johan Særsten overtek. 

Våren 1911 selde Enoksen også handelsstaden med dampskipsbryggja. Alt for 9.000 kr. til Th. Larsen frå Melingsvåg. Men Larsen vart ikkje gamal i garden. Etter 6 månader i Sæbøvik,  selde han til Johan Særsten for 6.000 kr. Større tru hadde ikkje han på Sæbøvik. Han tok heller tapet på 3.000 kr. enn å slå seg til ro. Særsten kom frå Førde der han hadde hatt handel og dampskipsekspedisjon. Han bygde på sjøhuset, utbetra kaien mykje og vølte om husa.

Heradsadministrasjonen var lagt til Sæbøvik.  

I 1919 vart det bygt moderne skulehus både på Tofte og Sætre både for stor og småskulen. Det gamle skulehuset på Sæbøvik vart teke til heradshus. Her heldt også realskulen for øya til. Eid sokn sparebank, eldste banken i Hordaland skipa i 1841, bygde bankbygg på Sæbøvik i 1920. Frå 1. januar 1915 fekk Sæbøvik poståpneri med Henrik Sjo som postopnar. Henrik Sjo fall for aldersgrensa i 1934, og Johan Særsten vart postopnar etter han. Han omlaga butikken til kontor for dampskipsekspedisjon, telefon, post og heradskontor. Så nå kunne øybuen seia: Alle vegar må føra til Sæbøvik.

Ein dag hadde Enoksen vore til byn og kledd seg opp, og då han steig i land i Sæbøvik iført nye dressen vart avondsjuka for stor for dei frammøtte på kaien. Bøndene såg på han med store auge, og kommenterte seg i mellom at nå må me starta handelslag, han har tjent nok. Like etter i 1918 vart gamla handelslaget starta opp der parkeringsplassen er nå. Martin Enoksen døde 26.10.1934 og kona Madel døde 13.04.1939. Utan dei hadde truleg Sæbøvik ikkje vore til.

Grava til Madel og Martin Enoksen er nå blitt freda opplyser Per Bjarne Johnsen. Støtta vil bli flytta bort ved sidan av bautasteinen. På gravstøtta er Enoksen av ein eller annan grunn skrive med «ch», men sjølv skreiv han alltid Enoksen med k.

Det vart etterkvart fleire handlande på Sæbøvik, og utanom handelslaget kom fleire forretningar, bakarforretning, pensjonat og kaffistove. Av andre tiltak kan nemnast Øfstegård trevarefabrikk, Halsnøens trevarefabrikk, Larsstø skipsbyggeri og mekanisk verkstad.

Foto: Torbjørn Lura. Her er mykje Sæbøvik historie. I framgrunnen Røysabryggjo.I båten ser me Særstenjentene Magnhild og Hilda. Bak ser me Særstenkaien , og på Sjoøya står fortsatt notahuset til Røysarane. Det blei tatt av ein storm i 1952.

Foto: Gudveig Ringheim. Gamla Handelslaget til venstre i bildet.

Foto: Torbjørn Lura. Ikkje berre arbeid og slit, ungane på Sæbøvik tok gjerne robåten fatt.

Foto: Gudveig Ringheim. Reisande i Sæbøvik

Foto: Gudveig Ringheim. Avskjed med Amerikabesøk på kaien i Sæbøvik

Kjelder:  

                  Bjarne Johnsen

                  Einar Johnsen

                  Frode Sæbø

                  Øyvind Særsten

                  H.S.D. Posten - meldingsblad nr.11 1946

Tekst og bilder

Frode Sæbø


Toftevåg - vekst og fall

Frå gamalt av var Toftevågen det naturlege sentrum på Halsnøy. Her var det god havn, og staden låg i leia for fjordafarten inn og ut av fjordane i Sunnhordland. I gamle tider var Høylandssundet islagt om vintrane, og folket på Valen og Toftevågen kunne vitja kvarandre tørrskodd. I boka Trollfurua av Ida Drangsholt kan ein lesa om at det på Valen vart arrangert hestekappløp, Stefansrittet 2. juledag kvart år. Det gjekk til Toftevåg og attende til Valen, og det var svært prestisjefullt å vinna dette løpet. Det er altså ikkje tilfeldig at Toftevågen vart eit sentrum på Halsnøy med si tilknytning til fastlandet både til sjøs, og på isen om vintrane.

Toftevåg

Toftevåg

Tønnes Tønnesen

Det var Tønnes Tønnesen frå Stavanger som arbeidde Toftevåg fram til eit sentrum på øya. I Stavanger styrde han Solensteens forretning, så handla kunna han før han såg Toftevåg. Han var også flagg-skipper og for i Østersjøfart. Han vart kjend med Kristine Johannesdotter Helland i Husnes. Han lika henne, og ho lika han. Men det var ikkje nok for ekteskap i dei dagar. Foreldra ville ha eit ord med i laget. Far hennar, Johannes Gunnarson Undarheim som var gift til Helland med jordajenta der, ho Else, ville ikkje  vita av giftermålet. Han sat som kakse. Attåt den store garden hadde han Oppsanger-saga og dreiv dertil skipsbygging. Ein kakse måtte også dottera ha, for her var både rikdom og venleik.

Tønnes tok ut på sjøen med si hjartesorg. Frå ei Østersjø ferd sende han si Kristine ei lang kjærleiksvise, som står høgt både i innhald og versekunst. Visa ligg vel gøymd i dokumentmappa i Toftevåg.

Skjønne Kristine hadde lært at den trå vinn.Ho gav ikkje opp. Faren laut fira for flaggskipperen, og kjøpte Toftevåg til dei unge. Dei levte i lag i 4 lukkelege år. Så døydde Tønnessen. Dette var omkring 1860.

Det stod glans av Toftevåg i hans tid. Det kom kundar frå Tysnes og frå innste Åkrefjorden. Han var med i Nordlandstrafikk, hadde farty for varehenting og skaffa store lager. Då kom spørsmålet om lagerhus. Så bygde han det store sjøhuset, som står den dag i dag. Det huset fortel mykje om mannen. Særleg fortel det om soliditet og orden. Der hadde kvart vareslag sin bing elle trygge gøymestad. Det vart lett å finna fram.

I det sat ei ung ven velstandsenkje i Toftevåg. Den som hadde lukka med seg, kom til levebrød.

 

Andreas Silseth

Andreas Silseth var frå Møre og kom til Halsnøy som emissær i lag med Jakob Tråsdal frå Bergen. Han vart og kjend i Toftevåg. Han slo seg ned som huslærar hos Hagtor Thorsen på Sunde ei tid.

Det høvde så at han av og til møtte Kristine. Det enda med at han i 1866 flytta til Toftevåg. Året etter får han kongebrev på at han er gjestgjevar på staden.

Han heldt handelen oppe, hadde alltid stor varemengd og hadde tiltru som få. Silseth vart snart den åndelege leiaren på øya.

Mange kom til heimen hans i mange slag ærend. Kristine var ei makelaus god  husmor, som alltid tok venleg og godt imot.

Mykje folk hadde dei også sjølve i hushaldet. Det var 2 sjøhusdrenger, dreng til gardsbruket samt jente på krambu og kjøken og bakar på bakeriet. Dei som kom i teneste lika seg og gav seg tid i Toftevág.

Andreas Silseth må ha vore velståande, for gamle protokollar viser at han gav kundane sine store kredittar over lang tid.

Andreas Silseth var veldig interessert i kristeleg arbeid, og fekk såleis i 1887 reist bedehuset «Zoar» på Tofte. Mykje av kostprisen for «Zoar» vart betalt av Silseth personleg.

I tilleg til handel, bakeri, gartneri og dampskipsekspedisjon oppretta han den første talestasjonen eller telegrafen på øya. Telegrafen var i Nordevågen i huset til Olav Sjo.

 Då HSD sin fjordabåt «Vøringen»kom i ruta på fjordane, kom han også innom Toftevåg, første gang i 1872.  Andreas Silseth stod som ekspeditør for selskapet i 36 år. Andreas Tofte overtok ekspedisjonen etter han. I 80-åra fekk han bygd solid steinbryggje. Ole Medalen stod for dette arbeidet. 

Andreas Silseth bygde mykje i Toftevåg, og det vart ein av dei lunaste og venaste stader i leida.

Andreas Silseth hadde ikkje direkte etterkommarar. Men i 1875 var det på Møre eit ektepar som kom vekk på kyrkjeveg. Dei let etter seg to søner. Den yngste av dei Johannes var fødd den 29. mai 1875, og var ikkje store karen då han kom som son til Andreas og Kristine Silseth i Toftevåg. Den litt eldre broren, Peder kom til Helland i Kvinnherad.

Då han i 1908 slutta opp i sitt yrke, og overdrog eigedomane til Johannes Silseth, bygde han vakre bustadhus til seg og Kristine. I 1913 døydde Silseth. Med han for ein av høvdingane i Sunnhordland i grav.

 

Johannes Silseth

Johannes Silseth var svært evnerik, og han tok eksamen ved landbrukshøgskulen i Ås. Ved utveiting av ei myr på Buneset i 1896, oppdaga dei restane av spantet av ein båt, av storleik som ein færing. Johannes Silseth, som då var student og landbrukskandidat kom framom, og meinte at plankebetane var av interesse, og han fekk dei undersøkt av folk frå universitetet i Bergen. Overraskinga var stor då den vart datert til å væra bygd i yngre romartid, 100-200 år e.kr.

Johannes Silseth kan vel såleis tilkjennast æra for å ha redda denne for ettertida. Restane av båten kan ein sjå på museet i Bergen. Dette er det eldste båtfunnet i Skandinavia.

Johannes Silseth var uredd, og framsynt på mange områder. Han starta med planteskule, og mange på øyo heiv seg på, og det seiest at Silset’en hadde æra for dei store eple og pære hagane på Utåker. Han planta frukttre over mest heile eigedommen, og dreiv også med grønnsaker.

Han var først med bier på Halsnøy, heile 25 bikubar. Han bygde den første siloen på øya. Den var forresten ikkje noko vakkert skue, og vart på folkemunne omtalt som det narraktige «babelstårnet». Siloen var av ståande plank med jernband rundt.

Han starta også handel på Eidsvik, han hadde bakeri, leigde ut nøter til fiskarane, og han fekk Stavanger Preserving til å byggja hermetikkfabrikk i Toftevågen i 1905. Han var sjølv første disponenten på fabrikken.

I 1907 fekk han Lars Olai Sjo til byggja motorkutteren Toftevåg heima i Sponavikjo i Toftevågen. Den var på 56 fot, og hadde ein stor Nor motor som gav den ein fart på 8-9 knop. Med den førte han brisling til og frå fabrikken.

Han bygde seg også grisehus, og dreiv med gris. Ein gong lasta han ombord i Toftevåg 65 fullvaksne griser som han førte til Bergen ved slaktehuset der dei vart jaga i land akkurat som sauer. Det var store problemer med å få dei på rett veg. Aldri har det vore så mykje leven og grisehyl i Bergen som den dagen. Seinare vart M/K Toftevåg ombygd til handelsreisande båt.

Kring 1930 vart han autorisert radioforhandlar. På den tida gjekk radioane på batteri, og han sette opp vindmølle oppe på Grønehaugen som han brukte til å lada batteria med.

Silseth’en var som ein skjønar føre si tid på dei fleste områder, også når det gjaldt tobakk. Han agiterte sterkt imot all bruk av tobakk, særleg røykjing. Om nokon ville kjøpa tobakk fekk dei det, men han kunne foreslå å bruka det sterkaste han hadde, karva blad, for då går det fortare som han sa.

Det vart til det at garden og gartneriet tok så å seia heile hans hug. I seinare år vart handelen og rederi for ein eller to motorbåtar attåtnæring.

Det er vel ingen stad i Sunnhordland dei etter måten skaffa  så mykje mat or jorda som i Toftevåg. Derifrå gjekk det store grønsaksendingar heile hausten utover. Det vart også sendt mykje frukttre frå planteskulen til Silseth rundt til bygdene i Sunnhordland. Johannes Silseth hadde også handel og dampskipsekspedisjon på, Eidsvik frå 1914-27. Eit arbeidsjarn var han, og sparte aldri kreftene sine. Han fekk også tid til å vera formann i byggenemnda for Sunnhordland folkehøgskule då den vart reist i 1914.

Toftevåg var eldste poståpneriet på øya, faktisk det einaste fram til 1915. 

Silseth vart aldri gift, men hadde likevel ein gjestfri heim. Dette var sikkert like mykje den framifrå flinke «husholdersken» hans å takka, Else Skaaluren frå Rosendal. Ho styrte huset for han i mange år, det meste av hans liv.

Nokre gonger for året vart det stort selskap hos Silseth.Ved juletider hende det at han bad til seg alle naboborna og laga til stor julefest. Det var gåver til kvar og ein, juletregonge og julemoro, og så mat, sjølvsagt. Var det nokon av jentene han tykte ekstra godt om, smigra han dei med at dei var «alldeses utmerka koneemne».

Det var ofte det følgde ablegøyer med Silseth'n. Men på botnen var han ein alvorsmann. Johannes Silseth var truande og ivrig kyrkjegjengar. Han sat alltid heilt framme, like under preikestolen.

Silseth dreiv bruket sitt i Toftevåg og handelen til langt opp i åra. Berre nokre få år før han døydde, gav han alt han hadde til Johannes Winthertun frå Skånevik. Johannes Silseth døydde den 8. mai 1956, og ligg gravlagd utafor inngangsdøra til Eid kyrkje ved sida av fosterfar sin, Anders Silseth.

Winthertun heldt fram med handel og anna, men etter at sardinfabrikken i Toftevàg brann opp i august 1963, vart heile eigedommen seld vidare til Stavanger Perserving. Dei rekna med à byggja fabrikken opp igjen, og det kombinerte vånings og handelshuset vart av den grunn nedrive. Fabrikken kom likevel aldri opp igjen, og dette var gale, ikkje berre for Halsnøy, men for fiskarar vide om, for Stavanger Perserving sin fabrikk i Toftevåg hadde dei siste åra teke imot store mengder krabbe som vart henta lange vegar frå. Denne vart det seinare ikkje sal for.

Det er ein trist lagnad Toftevåg har lidt. Før var det sentrum, nå ligg det i utkanten. Tida er ofte hard, men Toftevåg blømer framleis, serleg på forsommaren. Den som vil sjå Toftevåg må koma i blømingstida.

Fabrikken brenn i august1963. Foto: Tor Bjelland / Sild i boks

M/K Toftevåg under bygging i Sponavikjo, Toftevåg i 1907

Baksida av samme bilde

Lars Olai Sjo

Det var ikkje heilt tilfeldig at Lars Olai Sjo vart båtbyggjar, og at Silseth valgte nettop han til å byggja M/K Toftevåg. Bestefaren Lars Olavson Røyrvik var kyrkjesongar og omgangsskulelærar,seinare lærar på Kaldestad, og han var svært aktiv i misjonsarbeidet. I 1870 åra var det "Skule Lars" som rådde grunnen i indremisjonsarbeidet på Husnes.

 I 1890 flytte Hans Gravdal frå Halsnøy til Opsanger. I Gravdal på Halsnøy hadde Hans drive med fartybygging, men havnetilhøva var dårlege, og det var ikkje nok vatn til sagbruk. No byrja han med fartybyggjing i Opsanger, og såleis vart han buande i arbeidsfeltet til gamle "Skule Lars". 

I Hans Gravdal si tid utvikla det seg nært vennskap mellom truande på Sunde og Halsnøy, og emissær Lars Sæbø, gardbrukar Sjur Sjo og handelsmann Silseth var ofte på besøk til kvarandre.

Det nære vennskapet mellom gamle Skule Lars og Hans Gravdal rydda vegen for barnebarnet Lars som fekk komma i båtbyggjar lære hos Hans Gravdal i Opsanger. Naturleg då at byggjeoppdraget vart i vennekretsen. Foreldra til Lars, Olav Larson Opsanger Sjo og Kristi Olsdatter Sjo budde i Kobbabukto på Eidsvik. Foreldra til Lars døyde tidleg. Han vart difor fostra i ungdomstida av tantene, Guri og Marta Pernille. Desse to tantene budde i Hagen og i Øredalen på Nygård, og vart seinare gifte til Solheim.

Etter endt skipsbyggjar lære hos Gravdalen i Opsanger starta Lars opp som båtbyggjar på Halsnøy. Første fartyet me kjenner er Toftevåg som han bygde for Silseth i Sponavikjo i Toftevågen. Etter det flytta folket i Øredalen til Bråtet der båtbyggeriet vart starta opp. I dag er det Larsstø Båt og Maskin som driv familie bedrifta videre i Bråtet på Larsstø.