Sæbøvik  vert nytt sentrum

Halsenøen i dei dagar Sæbøvik vart grunnlagt.

Halsenøen.

Klikk på bilda for større versjon

Sæbøvik i tidleg fase. Legg merke til telefonstolpen med den karakteristiske isolatoren på toppen.

Halsnøy Meieri ved århundreskiftet. Herborg Sjo og Serina Sjo med nydelege forkle i hardangersaum. Dei var aldri snaue på Sæbøvik. Foto: Gudveig Ringheim

Sæbøvik litt seinare. Sentrum tar form og Christian Bjelland sin fabrikk no.13 er oppført.

Martin Enoksen, innflyttar og grunnleggjar av Sæbøvik

Grunnleggjaren av Sæbøvik Martin Enoksen og kona Madel Olsdotter Fjelland.

Martin Enoksen

Martin Enoksen, fødd 18.04.1860 frå øya Rot i Tananger, kom som bakar til Silseth i Toftevåg. Det skulle snart syna seg at unge Martin Enoksen var av same slaget som Silseth, ein truande, arbeidsom og dugande forretningsmann.

I Toftevågen møtte Martin Enoksen ei jente, Madel Olsdotter Fjelland. Søt musikk oppstod, og snart gifta dei seg. Dei busette seg på Fjelland i det vesle huset nedom vegen, der Torgeir’s Ola’en seinare budde. Martin og Madel fekk borna Oline Serine, Enok, Malvin, Ola, Elida Marie, Henrik og Malena.

Til 1892 var det berre båtlending og kuhage der Sæbøvik har vakse fram. Det året vart halsnøybuen samd om å reisa meieri her midt på øya. Dei bygde i 1893, men la ned i 1917.

På turar ut over øya såg Martin Enoksen på om det ikkje var lurt å setja seg ned som handelsmann her like ved meieriet. 

Bak, Malvin, Enok, Oline Serina, Elida Marie. I Midten, Martin, Ola, Madel, Malena. Framme, Henrik

Ti venstre det gamle herads og skulehuset. I midten bustadhuset til Enoksen med brusfabrikk i kjellaren, og til høgre huset der Enoksen hadde bakeri og butikk.

Gründaren Enoksen skapar Sæbøvik

I 1895 sikra Martin Enoksen seg byggegrunn til to tomtar og strandrett til kai, og frå nå av vart staden kalla Sæbøvik. I 1898 flytta familien inn i nybygd hus på Sæbøvik. Han tok til i det små på sitt nylaga Sæbøvik. Eldre folk som kom og såg på bygget, og som gjerne hadde bygt sjølv, sa: «Han fere me noko pjarr denne nye mán».

Så snart Enoksen fekk midlar, så bygde han større. Sånn heldt han på til bygget var stort nok. Første bygget var ikkje rart, nei.

Men Enoksen dreiv både bakeri og handel. Etterkvart sakna Silseth i Toftevåg fleire og fleire av dei gamle kundane sine. Han orsaka dei med at dei hadde så altfor lang veg der ute frå øya. Då oppretta han filial i meiriet på Sæbøvik. Synneva Øvrevik styrte filialen her.

Enoksen tok varene sine i land på Sunde og frakta dei med båt til Larsstø, for så å kjøra dei med kjerre eller slede over krutlevegen til Sæbøvik. Det bar løye til ein gong Enoksen hadde eit sirupsfat på sleden. Ein nibbestein i øvre vegkant gav ein støyt, så sirupsfatet for til palings ned etter bakkane, og sirupen rann ut. Frå den dag vart det kraft i krava om båtstopp på Sæbøvik.

I 1898 kom båten opp. Henrik og Reinert Sjo var saman om ekspedisjonen.  Det var enda ikkje kommen kai, så dei måtte ta varene i land med båt.

Dei fann at det var ikkje for to gardbrukarar å bala med dette. Dei baud Enoksen ekspeditørjobben. Han hadde bygt eit lite sjøhus. Nå bygde han på dette, og skipa til kai utafor sjøhuset i 1900. Sønnavinden stod sterkt på og gjorde ofte skadeverk, men Enoksen gav aldri opp. Kaien vart sett i stand igjen, båten kom med varene, og handelen gjekk godt. 

Før dette hadde det vore diskusjon om kor båtstopp nr. 2 skulle komma på Halsnøy. Kaptein Simonsen i HSD peikte på Larsstø. Nils Sjo eigde grunnen der. Simonsen bad Nils Sjo ta jobben som ekspeditør. Det brydde ikkje Nils seg om. Om det hadde blitt noko av den gongen, hadde truleg ikkje verken Sæbøvik eller Eidsvik fått stoppestad. Først i 1930 vart Larsstø stoppestad med Jon Sjo som ekspeditør.

Sjølv om Enoksen si etablering på Sæbøvik også baud på auka konkurranse innan varehandelen på øya, så var Anders Silseth og Martin Enoksen alltid gode og nære venner. Dei var begge avholdsmenn og truande. 

Enoksen var truande og bibelen hans har preg av flittig bruk.

På sølvbryllupsdagen fekk Martin og Madel Enoksen ny bibel i gåve frå Andreas Silseth og frue.

Gåve gitt av A.Silseth på sølvbryllupsdagen

Butikk, bakeri, dampskipsekspedisjon og brusfabrikk.

Ja, handelen gjekk skikkeleg godt, det var både bakeri og brusfabrikk hos Enoksen. Gamle rekneskapsbøker heilt tilbake til 1903, og «kritebok» fortel om livleg handel, og at øybuen gjorde opp for seg. Under er nokre utdrag frå rekneskapsboka og «kriteboka» på butikken til Enoksen.

«Kriteboka» til Enoksen

Kritebok hos Enoksen

Rekneskapsboka til Enoksen

Sildasalting.

I fyrstninga dreiv Enoksen også med sildasalting på kaien på Sæbøvik. Dette var ein viktig kvinnearbeidsplass. Sæbøvik utmerka seg med å være tidleg ute med arbeidsplasser for kvinner. Både på butikken, meieriet, telegrafstasjonen og på sildasaltinga var det kvinner.

Sildasalting på kaien til Enoksen

Telegrafstasjon.

1. november 1898 vart det opna telegrafstasjon hos Enoksen på Sæbøvik. Den første telefondama på Sæbøvik var Oline Serine Enoksen, eldste dottera til Enoksen. Sjølv fekk Enoksen telefon nr. 5. Heime i huset skaffa han seg ein flott L.M. Ericsson telefon, eit nydeleg møbel av ein telefon med skikkeleg ringelyd. Den heng på veggen heima hos Bjarne Johnsen den dag i dag, men er sjølvsagt bare til pynt nå

Enoksen, telefon nr. 5 Sæbøvik

L.M. Ericsson

L.M. Ericsson telefon frå 1898

Lino og Mattisen

I 1905 under unionsoppløysinga med Sverige var det nervøs stemning på Sæbøvik. Det var snakk om mobilisering, og mange mannfolk hadde samla seg utafor telegrafstasjon som var betjent av Oline. Det var uklårt kva som skulle skje, dei venta på endeleg beskjed. Dette var alvor, og mennene var svært spente. Utpå kvelden kjem Oline ut og seier ho har fått beskjed om at det ikkje vert mobilisering, dei kan berre gå heim. Oline snakka om denne hendinga heile livet, det gjorde sterkt inntrykk både på henne og mennene som slapp fara i krigen.

Husmannsonen Mathias Ingemarson og kjøpmannsdottera Oline Serine fann kjærleiken saman. Mathias kom frå husmannsplassen Stølen på Oppheim, Heio. Han tok etternavenet Johnsen.

Men Enoksen hadde nok større planar for dottera enn ein husmannsson, og var ikkje heilt fornøgd med valet til dottera. Det enda med at Matthias eller «Mattisen» som han vart kalla i daglegtale, reiste til Amerika, for det meste til sjøs der borte for å leggja seg opp pengar. Oline venta på han, og då han kom heim og kunne byggja hus til seg og Oline kunne ikkje Enoksen lenger stå imot. Dei fekk kvarandre. Mattisen etablerte seg med nytt hus og ei lita smie på oppsida av vegen i ytste enden av fabrikken. Dei fekk borna Ingebjørg Helene, Martin Olav, Ingvald, Odd Sigfred, Madel og Magnus.

Oline var einaste av barna til Enoksen som vart igjen på Halsnøy. Dei andre for til Haugesund, Kopervik og Stavanger. Oline og Mathias har stor etterslekt på Halsnøy. Martin Olav, gift med Oddveig Kippe frå Steinkjer fekk kjøpa huset  til Enoksen, truleg fordi han var oppkalt etter han. Nå bur Bjarne Johnsen i bustadhuset som Martin Enoksen bygde seg på Sæbøvik.

Foto Gudveig Ringheim. Lino og Mattisen

Halsnøen Hermetikkfabrikk

I 1908 realiserte Martin Enoksen ungdomsdraumen sin frå Stavanger om å verta fabrikkeigar. Han gjekk saman med emissær Lars Sæbø, og reiste Halsnøen Hermetikkfabrikk. Nå var borna vaksne. Dei kunne stå for handel, telefon og dampskipsekspedisjonen, men til bakeriet var han meir bunden sjølv. Som fabrikkeigar laut han ha motorfarty. Og tidt var bakaren å sjå i styrehuset i fart frå eine brislingvågen til hin. «Enoksen er ein merkeleg mann», sa folk. «Han greier alt og står i alt»  Dagane var travle med fleire føringsbåtar, fabrikken gjekk bra, og det var til tider mange i arbeid der. Timelistene nedanfor fortel om aktivitet og lønn på fabrikken.

 

Den nystarta fabrikken til Enoksen ytterst til høgre . Han starta Halsnøen Hermetikkfabrikk i 1908. Fabrikken var på Enoksen vis ganske liten i starten.

Halsnøen Hermetikkfabrikk

Halsnøen Hermetikkfabrikk

Ei hending med ein føringsbåt som forliste med uforsikra last ombord vart eit vendepunkt for Enoksen. Hendinga førte til dårlegare økonomi, og han skjøna at han måtte sikra fabrikken sin videre drift. Han henvende seg til venen Christian Bjelland i Stavanger, og spurde om han kunne tenkja seg å kjøpa fabrikken. Bjelland var i utgangspunktet ikkje så veldig interessert i å overta, han hadde allerede fleire fabrikkar i Sunnhordland og såg ikkje klårt behov for ein fabrikk til. Men Bjelland kom for å sjå på fabrikken, og det vart lange og harde forhandlingar heima i huset til Enoksen. Dei heldt til i andre etasjen, i leiligheten der Petra Kippe, mor til Oddveig seinare budde. Til slutt vart dei enige, Bjelland kjøpte fabrikken. Då gjorde Bjelland som han pleide gjera etter ein handel. Han tok fram to glass og ei flaske med dram. Han tømer i glasa, og seier til Enoksen. « Vi er gode venner Enoksen, og enda bedre hadde vi vert om du kunne ta en dram med meg». Det kunne ikkje Enoksen, han var avholdsmann og hadde aldri ein dråpe alkohol innom leppene.Bjelland starta straks å byggje ut fabrikken til ein større fabrikk. Martin Enoksen vart første disponenten på Christian Bjelland Fabrikk no.13. Fabrikken vart no.13 fordi den stod ferdig utbygd som stor fabrikk i 1913.

Rekneskap Halsnøen Hermetikkfabrikk i siste driftsåret 2013

Martin i smio

Martin Olav var i lære hos gamle Haldorsen ved Wichmann Motorfabrikk på Rubbestadneset i 9 år, men flytta heim då han fekk kjøpa huset etter bestefaren. Om det ikkje hadde blitt slik, ville han nok blitt værande på Rubbestadneset. Medan unge Martin var på Rubbestadneset bygde han eigenhendig ein motor frå A til Å. Det var ein einsylindra semidiesel på omlag 10 hk. Denne motoren gav han til faren som hadde den i båten sin på Sæbøvik. Mattisen hadde båtopptrekk og lending i vestre enden av fabrikken. Det var eit eventyr når han skulle ut og gå, motoren røykla heile Sæbøvik, men gjekk gjorde han støtt. Martin fekk kjøpa tomt på Larsstø, og starta med verkstad der. Han dreiv på Enoksen vis, starta forsiktig og arbeide verkstaden opp til å væra bærekraftig. Seinare utvida han med smie. Verkstaden vart gjerne kalla «smio», og kaien hans var «Martinskaien». Han var ein meister med maskinar og motorar. Få om nokon har montert fleire motorar enn han i våre trakter. Den første dreiebenken hadde reimdrift. Den kjøpte han på Kongsberg Våpenfabrikk. Generalmajor Nils Sæbø var styreformann i KV, og han lova Martin å sjå etter ein dreiebenk han kunne få kjøpa. Ein dag ringte han til Martin og sa han hadde ein dreiebenk til han, han måtte komma til Kongsberg og henta den. Martin leigde inn lastebil og for til Kongsberg for å henta dreiebenken. Vel framme i Kongsberg, lurte dei på kven denne enkle karen var som kom der for å henta ein dreiebenk, og dei ville ikkje sleppa han inn. Martin visste ikkje anna råd enn å sei dei fekk ringja til styreformannen, generalmajor Nils Sæbø for å høyra om dette stemte. Dei så gjorde, og brått vart Martin bukka inn porten og behandla som viktig kunde. Han fekk omvisning på heile KV med oppvartning som ein storkar, og dreiebenken kom til Larsstø.

Nye eigarar

Johan Særsten overtek. 

Våren 1911 selde Enoksen også handelsstaden med dampskipsbryggja. Alt for 9.000 kr. til Th. Larsen frå Melingsvåg. Men Larsen vart ikkje gamal i garden. Etter 6 månader i Sæbøvik,  selde han til Johan Særsten for 6.000 kr. Større tru hadde ikkje han på Sæbøvik. Han tok heller tapet på 3.000 kr. enn å slå seg til ro. Særsten kom frå Førde der han hadde hatt handel og dampskipsekspedisjon. Han bygde på sjøhuset, utbetra kaien mykje og vølte om husa.

Heradsadministrasjonen var lagt til Sæbøvik.  

I 1919 vart det bygt moderne skulehus både på Tofte og Sætre både for stor og småskulen. Det gamle skulehuset på Sæbøvik vart teke til heradshus. Her heldt også realskulen for øya til. Eid sokn sparebank, eldste banken i Hordaland skipa i 1841, bygde bankbygg på Sæbøvik i 1920. Frå 1. januar 1915 fekk Sæbøvik poståpneri med Henrik Sjo som postopnar. Henrik Sjo fall for aldersgrensa i 1934, og Johan Særsten vart postopnar etter han. Han omlaga butikken til kontor for dampskipsekspedisjon, telefon, post og heradskontor. Så nå kunne øybuen seia: Alle vegar må føra til Sæbøvik.

Ein dag hadde Enoksen vore til byn og kledd seg opp, og då han steig i land i Sæbøvik iført nye dressen vart avondsjuka for stor for dei frammøtte på kaien. Bøndene såg på han med store auge, og kommenterte seg i mellom at nå må me starta handelslag, han har tjent nok. Like etter i 1918 vart gamla handelslaget starta opp der parkeringsplassen er nå. Martin Enoksen døde 26.10.1934 og kona Madel døde 13.04.1939. Utan dei hadde truleg Sæbøvik ikkje vore til.

Det vart etterkvart fleire handlande på Sæbøvik, og utanom handelslaget kom fleire forretningar, bakarforretning, pensjonat og kaffistove. Av andre tiltak kan nemnast Øfstegård trevarefabrikk, Halsnøens trevarefabrikk, Larsstø skipsbyggeri og mekanisk verkstad.

Foto: Torbjørn Lura. Her er mykje Sæbøvik historie. I framgrunnen Røysabryggjo.I båten ser me Særstenjentene Magnhild og Hilda. Bak ser me Særstenkaien , og på Sjoøya står fortsatt notahuset til Røysarane. Det blei tatt av ein storm i 1952.

Foto: Gudveig Ringheim. Gamla Handelslaget til venstre i bildet.

Foto: Torbjørn Lura. Ikkje berre arbeid og slit, ungane på Sæbøvik tok gjerne robåten fatt.

Foto: Gudveig Ringheim. Reisande i Sæbøvik

Foto: Gudveig Ringheim. Avskjed med Amerikabesøk på kaien i Sæbøvik

Kjelder:  

                  Bjarne Johnsen

                  Einar Johnsen

                  Frode Sæbø

                  Øyvind Særsten

                  H.S.D. Posten - meldingsblad nr.11 1946

Tekst og bilder

Frode Sæbø


Toftevåg - vekst og fall

Frå gamalt av var Toftevågen det naturlege sentrum på Halsnøy. Her var det god havn, og staden låg i leia for fjordafarten inn og ut av fjordane i Sunnhordland. I gamle tider var Høylandssundet islagt om vintrane, og folket på Valen og Toftevågen kunne vitja kvarandre tørrskodd. I boka Trollfurua av Ida Drangsholt kan ein lesa om at det på Valen vart arrangert hestekappløp, Stefansrittet 2. juledag kvart år. Det gjekk til Toftevåg og attende til Valen, og det var svært prestisjefullt å vinna dette løpet. Det er altså ikkje tilfeldig at Toftevågen vart eit sentrum på Halsnøy med si tilknytning til fastlandet både til sjøs, og på isen om vintrane.

Toftevåg

Toftevåg

Tønnes Tønnesen

Det var Tønnes Tønnesen frå Stavanger som arbeidde Toftevåg fram til eit sentrum på øya. I Stavanger styrde han Solensteens forretning, så handla kunna han før han såg Toftevåg. Han var også flagg-skipper og for i Østersjøfart. Han vart kjend med Kristine Johannesdotter Helland i Husnes. Han lika henne, og ho lika han. Men det var ikkje nok for ekteskap i dei dagar. Foreldra ville ha eit ord med i laget. Far hennar, Johannes Gunnarson Undarheim som var gift til Helland med jordajenta der, ho Else, ville ikkje  vita av giftermålet. Han sat som kakse. Attåt den store garden hadde han Oppsanger-saga og dreiv dertil skipsbygging. Ein kakse måtte også dottera ha, for her var både rikdom og venleik.

Tønnes tok ut på sjøen med si hjartesorg. Frå ei Østersjø ferd sende han si Kristine ei lang kjærleiksvise, som står høgt både i innhald og versekunst. Visa ligg vel gøymd i dokumentmappa i Toftevåg.

Skjønne Kristine hadde lært at den trå vinn.Ho gav ikkje opp. Faren laut fira for flaggskipperen, og kjøpte Toftevåg til dei unge. Dei levte i lag i 4 lukkelege år. Så døydde Tønnessen. Dette var omkring 1860.

Det stod glans av Toftevåg i hans tid. Det kom kundar frå Tysnes og frå innste Åkrefjorden. Han var med i Nordlandstrafikk, hadde farty for varehenting og skaffa store lager. Då kom spørsmålet om lagerhus. Så bygde han det store sjøhuset, som står den dag i dag. Det huset fortel mykje om mannen. Særleg fortel det om soliditet og orden. Der hadde kvart vareslag sin bing elle trygge gøymestad. Det vart lett å finna fram.

I det sat ei ung ven velstandsenkje i Toftevåg. Den som hadde lukka med seg, kom til levebrød.

 

Andreas Silseth

Andreas Silseth var frå Møre og kom til Halsnøy som emissær i lag med Jakob Tråsdal frå Bergen. Han vart og kjend i Toftevåg. Han slo seg ned som huslærar hos Hagtor Thorsen på Sunde ei tid.

Det høvde så at han av og til møtte Kristine. Det enda med at han i 1866 flytta til Toftevåg. Året etter får han kongebrev på at han er gjestgjevar på staden.

Han heldt handelen oppe, hadde alltid stor varemengd og hadde tiltru som få. Silseth vart snart den åndelege leiaren på øya.

Mange kom til heimen hans i mange slag ærend. Kristine var ei makelaus god  husmor, som alltid tok venleg og godt imot.

Mykje folk hadde dei også sjølve i hushaldet. Det var 2 sjøhusdrenger, dreng til gardsbruket samt jente på krambu og kjøken og bakar på bakeriet. Dei som kom i teneste lika seg og gav seg tid i Toftevág.

Andreas Silseth må ha vore velståande, for gamle protokollar viser at han gav kundane sine store kredittar over lang tid.

Andreas Silseth var veldig interessert i kristeleg arbeid, og fekk såleis i 1887 reist bedehuset «Zoar» på Tofte. Mykje av kostprisen for «Zoar» vart betalt av Silseth personleg.

I tilleg til handel, bakeri, gartneri og dampskipsekspedisjon oppretta han den første talestasjonen eller telegrafen på øya. Telegrafen var i Nordevågen i huset til Olav Sjo.

 Då HSD sin fjordabåt «Vøringen»kom i ruta på fjordane, kom han også innom Toftevåg, første gang i 1872.  Andreas Silseth stod som ekspeditør for selskapet i 36 år. Andreas Tofte overtok ekspedisjonen etter han. I 80-åra fekk han bygd solid steinbryggje. Ole Medalen stod for dette arbeidet. 

Andreas Silseth bygde mykje i Toftevåg, og det vart ein av dei lunaste og venaste stader i leida.

Andreas Silseth hadde ikkje direkte etterkommarar. Men i 1875 var det på Møre eit ektepar som kom vekk på kyrkjeveg. Dei let etter seg to søner. Den yngste av dei Johannes var fødd den 29. mai 1875, og var ikkje store karen då han kom som son til Andreas og Kristine Silseth i Toftevåg. Den litt eldre broren, Peder kom til Helland i Kvinnherad.

Då han i 1908 slutta opp i sitt yrke, og overdrog eigedomane til Johannes Silseth, bygde han vakre bustadhus til seg og Kristine. I 1913 døydde Silseth. Med han for ein av høvdingane i Sunnhordland i grav.

 

Johannes Silseth

Johannes Silseth var svært evnerik, og han tok eksamen ved landbrukshøgskulen i Ås. Ved utveiting av ei myr på Buneset i 1896, oppdaga dei restane av spantet av ein båt, av storleik som ein færing. Johannes Silseth, som då var student og landbrukskandidat kom framom, og meinte at plankebetane var av interesse, og han fekk dei undersøkt av folk frå universitetet i Bergen. Overraskinga var stor då den vart datert til å væra bygd i yngre romartid, 100-200 år e.kr.

Johannes Silseth kan vel såleis tilkjennast æra for å ha redda denne for ettertida. Restane av båten kan ein sjå på museet i Bergen. Dette er det eldste båtfunnet i Skandinavia.

Johannes Silseth var uredd, og framsynt på mange områder. Han starta med planteskule, og mange på øyo heiv seg på, og det seiest at Silset’en hadde æra for dei store eple og pære hagane på Utåker. Han planta frukttre over mest heile eigedommen, og dreiv også med grønnsaker.

Han var først med bier på Halsnøy, heile 25 bikubar. Han bygde den første siloen på øya. Den var forresten ikkje noko vakkert skue, og vart på folkemunne omtalt som det narraktige «babelstårnet». Siloen var av ståande plank med jernband rundt.

Han starta også handel på Eidsvik, han hadde bakeri, leigde ut nøter til fiskarane, og han fekk Stavanger Preserving til å byggja hermetikkfabrikk i Toftevågen i 1905. Han var sjølv første disponenten på fabrikken.

I 1907 fekk han Lars Olai Sjo til byggja motorkutteren Toftevåg heima i Sponavikjo i Toftevågen. Den var på 56 fot, og hadde ein stor Nor motor som gav den ein fart på 8-9 knop. Med den førte han brisling til og frå fabrikken.

Han bygde seg også grisehus, og dreiv med gris. Ein gong lasta han ombord i Toftevåg 65 fullvaksne griser som han førte til Bergen ved slaktehuset der dei vart jaga i land akkurat som sauer. Det var store problemer med å få dei på rett veg. Aldri har det vore så mykje leven og grisehyl i Bergen som den dagen. Seinare vart M/K Toftevåg ombygd til handelsreisande båt.

Kring 1930 vart han autorisert radioforhandlar. På den tida gjekk radioane på batteri, og han sette opp vindmølle oppe på Grønehaugen som han brukte til å lada batteria med.

Silseth’en var som ein skjønar føre si tid på dei fleste områder, også når det gjaldt tobakk. Han agiterte sterkt imot all bruk av tobakk, særleg røykjing. Om nokon ville kjøpa tobakk fekk dei det, men han kunne foreslå å bruka det sterkaste han hadde, karva blad, for då går det fortare som han sa.

Det vart til det at garden og gartneriet tok så å seia heile hans hug. I seinare år vart handelen og rederi for ein eller to motorbåtar attåtnæring.

Det er vel ingen stad i Sunnhordland dei etter måten skaffa  så mykje mat or jorda som i Toftevåg. Derifrå gjekk det store grønsaksendingar heile hausten utover. Det vart også sendt mykje frukttre frå planteskulen til Silseth rundt til bygdene i Sunnhordland. Johannes Silseth hadde også handel og dampskipsekspedisjon på, Eidsvik frå 1914-27. Eit arbeidsjarn var han, og sparte aldri kreftene sine. Han fekk også tid til å vera formann i byggenemnda for Sunnhordland folkehøgskule då den vart reist i 1914.

Toftevåg var eldste poståpneriet på øya, faktisk det einaste fram til 1915. 

Silseth vart aldri gift, men hadde likevel ein gjestfri heim. Dette var sikkert like mykje den framifrå flinke «husholdersken» hans å takka, Else Skaaluren frå Rosendal. Ho styrte huset for han i mange år, det meste av hans liv.

Nokre gonger for året vart det stort selskap hos Silseth.Ved juletider hende det at han bad til seg alle naboborna og laga til stor julefest. Det var gåver til kvar og ein, juletregonge og julemoro, og så mat, sjølvsagt. Var det nokon av jentene han tykte ekstra godt om, smigra han dei med at dei var «alldeses utmerka koneemne».

Det var ofte det følgde ablegøyer med Silseth'n. Men på botnen var han ein alvorsmann. Johannes Silseth var truande og ivrig kyrkjegjengar. Han sat alltid heilt framme, like under preikestolen.

Silseth dreiv bruket sitt i Toftevåg og handelen til langt opp i åra. Berre nokre få år før han døydde, gav han alt han hadde til Johannes Winthertun frå Skånevik. Johannes Silseth døydde den 8. mai 1956, og ligg gravlagd utafor inngangsdøra til Eid kyrkje ved sida av fosterfar sin, Anders Silseth.

Winthertun heldt fram med handel og anna, men etter at sardinfabrikken i Toftevàg brann opp i august 1963, vart heile eigedommen seld vidare til Stavanger Perserving. Dei rekna med à byggja fabrikken opp igjen, og det kombinerte vånings og handelshuset vart av den grunn nedrive. Fabrikken kom likevel aldri opp igjen, og dette var gale, ikkje berre for Halsnøy, men for fiskarar vide om, for Stavanger Perserving sin fabrikk i Toftevåg hadde dei siste åra teke imot store mengder krabbe som vart henta lange vegar frå. Denne vart det seinare ikkje sal for.

Det er ein trist lagnad Toftevåg har lidt. Før var det sentrum, nå ligg det i utkanten. Tida er ofte hard, men Toftevåg blømer framleis, serleg på forsommaren. Den som vil sjå Toftevåg må koma i blømingstida.

Fabrikken brenn i august1963. Foto: Tor Bjelland / Sild i boks

M/K Toftevåg under bygging i Sponavikjo, Toftevåg i 1907

Baksida av samme bilde

Lars Olai Sjo

Det var ikkje heilt tilfeldig at Lars Olai Sjo vart båtbyggjar, og at Silseth valgte nettop han til å byggja M/K Toftevåg. Bestefaren Lars Olavson Røyrvik var kyrkjesongar og omgangsskulelærar,seinare lærar på Kaldestad, og han var svært aktiv i misjonsarbeidet. I 1870 åra var det "Skule Lars" som rådde grunnen i indremisjonsarbeidet på Husnes.

 I 1890 flytte Hans Gravdal frå Halsnøy til Opsanger. I Gravdal på Halsnøy hadde Hans drive med fartybygging, men havnetilhøva var dårlege, og det var ikkje nok vatn til sagbruk. No byrja han med fartybyggjing i Opsanger, og såleis vart han buande i arbeidsfeltet til gamle "Skule Lars". 

I Hans Gravdal si tid utvikla det seg nært vennskap mellom truande på Sunde og Halsnøy, og emissær Lars Sæbø, gardbrukar Sjur Sjo og handelsmann Silseth var ofte på besøk til kvarandre.

Det nære vennskapet mellom gamle Skule Lars og Hans Gravdal rydda vegen for barnebarnet Lars som fekk komma i båtbyggjar lære hos Hans Gravdal i Opsanger. Naturleg då at byggjeoppdraget vart i vennekretsen. Foreldra til Lars, Olav Larson Opsanger Sjo og Kristi Olsdatter Sjo budde i Kobbabukto på Eidsvik. Foreldra til Lars døyde tidleg. Han vart difor fostra i ungdomstida av tantene, Guri og Marta Pernille. Desse to tantene budde i Hagen og i Øredalen på Nygård, og vart seinare gifte til Solheim.

Etter endt skipsbyggjar lære hos Gravdalen i Opsanger starta Lars opp som båtbyggjar på Halsnøy. Første fartyet me kjenner er Toftevåg som han bygde for Silseth i Sponavikjo i Toftevågen. Etter det flytta folket i Øredalen til Bråtet der båtbyggeriet vart starta opp. I dag er det Larsstø Båt og Maskin som driv familie bedrifta videre i Bråtet på Larsstø.